Natuur

MENS IN EUROPA ONTSTAAN, NIET IN AFRIKA ?

De vondst van twee fossielen in Griekenland en Bulgarije zet de hele menselijke ontstaansgeschiedenis mogelijk op zijn kop. Tot nu geloofde men dat de voorouders van de mens zich tussen 5 en 10 miljoen jaar (!) geleden afsplitsten van de voorouders van de chimpansee. Daarvoor baseerde men zich op de vroegst ontdekte mensachtige beenderen : tussen de 5 en 7 miljoen jaar oud en gevonden in Centraal-Afrika. In Griekenland en Bulgarije zijn nu een onderkaak en een kies gevonden van een aapachtig wezen met mensachtige tanden en die blijken 7,2 miljoen jaar oud. De Graecopithecus freybergi is daarmee honderdduizenden jaren ouder dan de oudste Afrikaanse hominide, de Sahelanthropus tchadensis (gevonden in Tsjaad)…

Jochen Fuss cs. Potential hominin affinities of Graecopithecus for the Late Miocene of Europe.
PLoS ONE 12 (5) : e0177127
https://doi.org/10.1371/journal.pone.0177127

THE NUMBERS OF THE BEASTS : BESCHERMING VAN DE GROTERE WILDE DIEREN

In het aprilnummer van het tijdschrift Global Ecology and Conservation staat een actuele Magafauna Conservation Index (MCI). Wetenschappers o.l.v. Peter Lindsey van de universiteit van Pretoria, Zuid-Afrika, werkten aan een geargumenteerde ranglijst van 152 landen inzake de bescherming van grote wilde dieren : d.w.z. landzoogdieren die meer dan 15 kg wegen als adulte carnivoren of meer dan 100 kg als adulte herbivoren/omnivoren. Neushoorns, olifanten, giraffen, orang oetangs, wilde ezels, leeuwen, edelherten, wisenten, wolven, lynxen : alle grotere wilde dieren telden mee. Voor elke relevante soort werd de fractie van het land in kwestie nagegaan waarin de soort leefde, daarnaast ook het percentage van megafauna-habitat dat wettelijk beschermd was in dat land en tenslotte het budget dat het land besteedde aan natuurbescherming. Bovenaan de lijst staan Botswana, Namibië en Tanzanië. De Beneluxlanden scoren eerder slecht op deze wereldwijde index. Het ergst is de toestand in Arabische landen als Oman, Qatar en de Emiraten en in verwoeste landen als Irak, Libië, Syrië en Jemen.

Lit. Peter A. Lindsey cs, Relative efforts of countries to conserve world’s megafauna.
Global Ecology and Conservation, Vol.10, April 2017, pp.24″-252.
https://doi.org/10.1016/j.gecco.2017.03.003

WEEK VAN DE BIJ

Van 28 mei tot 4 juni worden de mensen bij ons aangespoord om eens even aan de bijen te denken. Ondanks hun ecologisch en economisch belang hebben bijen het steeds moeilijker om te overleven. Iedereen die wil kan er in feite wat aan doen. Via bomen, struiken, vaste planten, zelfs bloempotten. Door een insectenhuis te creëren. Ook door geen pesticiden te gebruiken (vertel dat aan Roundupper Schauvliege…). Tips vind je op www.weekvandebij.be

MEER BOOMKAPPINGEN LANGS VLAAMSE WEGEN

De denktank van medici over luchtverontreiniging van dr. Christophe Depaemelaere (zie de rubriek Opener 2 in deze Nieuwsbrief) kan nog zoveel pleiten voor meer boomplantingen als ze wil, de N-VA-Mobiliteitsminister Weyts lacht daar op zijn bekende, arrogante manier mee. Onder zijn impuls worden er op steeds meer plaatsen langs de Vlaamse autosnelwegen en gewestwegen bomen gekapt. Twee jaar geleden ging het nog om bijna 78 hectare, de afgelopen winter was dat al 112 ha…

MINIMAAL 345.421.297 DIEREN IN DIT LAND

De krant Het Laatste Nieuws waagde zich op zaterdag 22 april 2017 op zijn manier aan een schatting van wat er in dit land zoal zit aan zoogdieren en telbare vogels, amfibieën en reptielen. Om te beginnen kwam de redactie aan 1.497.000 honden, 2.194.000 katten (arme vogels) en 288.222 paardachtigen (201.814 daarvan in Vlaanderen). Verder aan 1,3 miljoen reisduiven en 62.095 “zangvinken”, aan 20.262 reeën en 19.070 everzwijnen als “geschoten wild”. Bijna 319 miljoen dieren werden in 2016 geslacht voor vleesconsumptie, in dierentuinen en soortgelijke zaten 14.475 dieren, in 124 erkende Vlaamse laboratoria 242.221 proefdieren en in 17 vergunde kwekerijen in Vlaanderen (in de rest van het land verboden !) 319.860 nertsen…

DODEMANSVINGERS (OENANTHE CROCATA)

In de Vlaamse pers van einde mei 2017 verschenen weer signalementen van Dodemansvingers uit de Gentse haven en de schorren in de Rupelstreek. Deze schermbloemige, die in mei-juli bloeit en die je herkent aan de spitse groene, driehoekige kelkblaadjes, kan 1,5 m hoog worden en het is één van de giftigste planten van onze wilde flora. Zoals andere schermbloemigen (scheerling, Socrates !) bevat de plant oenanthotoxine, een snelwerkend zenuwgif. De naam komt allicht van de bleke knolvormige wortels (de meest giftige stukken van de plant) die op vingers lijken.

HOOGSPANNINGSLIJNEN & VOGELS

Alleen in dit land al vliegen zich jaarlijks enkele 100.000 vogels te pletter tegen de 5700 km hoogspanningslijnen. Vaak gaat het om vogels die in groep vliegen zoals meeuwen, maar bij de dodelijkste lijn (in de Waaslandhaven bij Antwerpen, tussen het Groot Rietveld van Melsele en de Rietmoerassen van Kallo) gaat het ook om roerdomp, bruine kiekendief, geoorde fuut, woudaapje, buidelmees, baardmannetje enz. Om daar wat aan te doen en vooral om de zichtbaarheid van o.m. de lichtere aardingsdraad boven de stroomkabels te verhogen gaat netwerkbeheerder Elia alvast 184 km “zwarte lijnen” tijdens de komende 10 jaar beveiligen. Er wordt daarbij gedacht aan rode draad die rond de kabel wordt gedraaid, de zgn. vogelkrullen. Bij een test in de buurt van Oudenaarde viel het aantal vogelslachtoffers terug van 70 op 2 per maand. Elia contacteerde ook een firma die met drones een soort “vogelflaps” (= kaarten) zou kunnen aanbrengen.

WHERE HAVE ALL THE INSECTS GONE ?

Ondanks de wespenplagen en dgl. (zie hieronder) maken biologen zich zorgen om de afnemende hoeveelheden insecten. Kijk zelf eens naar het windshield van je niet zo aerodynamische Land Rover. Er zitten deze lente en zomer een stuk minder insecten op. Reeds langer zijn er berichten over een alarmerende terugloop in de aantallen honingnbijen, dagvlinders en glimwormen, maar ook bij minder “populaire” insecten. Het zette wetenschappers aan het meten en vergelijken. Een groep Duitse entomologen gaat bvb al 30 jaar de hoeveelheid insecten na in honderden Westeuropese natuurreservaten. Wanneer zij in 2013 terugkeerden naar verzamelplaatsen uit 1989 vonden zij dat de totale massa van hun vangsten met 80% gedaald was… In 2014 kwamen zij tot dezelfde bevindingen, net zoals in een dozijn andere sites. Ook de soortenrijkdom ging blijkbaar achteruit. In 1989 werden bvb 143 soorten zweefvliegen gevangen, in 2014 waren dat er nog 104. De reden ? De tegenwoordige nefaste landbouwmethodes en het verlies aan leefgebied. De gevolgen ? Kijk o.m. naar de steile neergang in de aantallen veldleeuweriken, zwaluwen, gierzwaluwen…

Where have all the insects gone ?
Gretchen Vogel. Science, 12 May 2017. Vol.365, issue 6338, pp. 576-579.
DOI:10.1126/science356.6338.576

KUNST EN NATUUR : PIET MONDRIAAN

Op zaterdag 3 juni 2017 opent in het Gemeentemuseum te ‘s-Gravenhage de expositie “De Ontdekking van Mondriaan (300 werken, de volledige collectie). Mondriaan was een van de grootste moderne kunstenaars ooit. Geboren in Nederland veroverde hij de wereld met zijn beroemde abstracte lijnen-schilderijen, maar hij had ook oog voor natuur en landschap. Dertig jaar was hij bezig met het geborgene van het landschap. Met meanderende riviertjes, koeien, molens en knotwilgen. Toch laat hij die natuur uiteindelijk los en ontwikkelt hij zich naar een moderne kunstenaar : hij wilde de werkelijkheid niet langer kopiëren, in de plaats daarvan wou hij iets zuivers uit zichzelf scheppen…

Lit.Marcel van Ool, Mondriaan.Uit de Natuur. Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2017.

(Zie ook rubriek Agenda in deze Nieuwsbrief)

ROOD LICHT VOOR DE VLEERMUIZEN

De lichtvervuiling neemt maar toe, 10 jaar Earth Hour-acties en dgl. ten spijt. Dat heeft natuurlijk ook effecten op de natuur en specifiek op voor lichtverstoring erg gevoelige nachtdieren als de vleermuizen. Wetenschappers die met de vleren inzitten doen wel wat ze maar kunnen om die negatieve impact te reduceren. O.m. onderzoekers van de Nederlandse universiteit van Wageningen. Die startten een groot project “Licht op Natuur” op. Ze zetten lange rijen lantaarnpalen neer in 8 bosranden. In elke bosrand stonden palen met wit licht, rood licht of groen licht. Vijf jaar lang werd nagegaan waar de meeste vleermuizen kwamen jagen en waar de minste. Vastgesteld werd dat de traagvliegende Myotis-soorten (bvb. de watervleermuis) en grootoorvleermuizen wit en groen licht vermijden, maar zich niets aantrekken van rood licht. De meer beweeglijke dwergvleermuizen zochten hun insectenprooien dan weer zowel bij de wit- en groenlicht- als bij de roodlichtpalen. Soorten als laatvlieger en rosse vleermuis scheen het allemaal om het even. De Wageningse onderzoekers denken hoe dan ook te kunnen aanraden om zoveel mogelijk gebruik te maken van rood licht wanneer er in de buurt van vleermuisgebieden toch absoluut verlichting wordt nodig geacht.

P.S. Andere instanties, zoals de Nederlandse Zoogdiervereniging en de Nederlandse Rijkswaterstaat opteren voor een variant : de amberkleurige, UV-vrije “Batledlamp”. Die wordt al toegepast bij ecoducten en op termijn wil men in Nederland 5% van alle lichtmasten voorzien van vleermuisvriendelijke verlichting. En bij ons ? Langsheen de N111 ten noorden van Antwerpen, in de buurt van de Smoutakker-schansruïne, functioneert al enkele jaren een rij rood ledlicht-lantaarnpalen…

Lit. Kamiel Spoelstra cs. Response of bats to light with different spectra : light-shy and agile bat presence is affected by white and green, but not red light. Proceedings of the Royal Society B, 31 May 2017; volume 284, issue 1855. DOI : 10.1058/respb.2017.0075

WEIDEVOGELS IN DE VERDRUKKING

Overal in de Lage Landen koersen de grutto’s en andere weidevogels af op uitsterven. Vooral
door de intensivering van de landbouw, maar ook door verstedelijking en meer predatie verliezen ze steeds meer broedgebied. Overal wordt onderzocht of en hoe het tij nog te keren valt. Goed kuikenland is cruciaal : vochtige, bloemrijke weides in een open landschap. Dat vergt een hogere grondwaterstand, later maaien en minder mest. Vertel het aan de industriële boeren…

(Het landbouwbeleid van minister Schauvliege komt kort ter sprake in het beruchte Draulans-interview van 10 mei 2017, zie rubriek Opener 2 in deze Nieuwsbrief)

WESPEN : PLAAG ?

In mei werden er al zo’n 4 à 6 x meer wespen gezien dan normaal. Reeds in januari werden de eerste wespenkoninginnen gespot terwijl die gewoonlijk niet voor april gezien worden : een gevolg van de warme winter. Ook het aantal mannetjes is uitzonderlijk. Normaal bevruchten de mannetjes de koninginnen in het najaar en terwijl de koninginnen overwinteren gaan de mannetjes dood. Maar door dezelfde zachte winter hebben veel mannetjes die overleefd. Voorts bijzonder : in november van vorig jaar werden er nog larven in wespennesten gevonden, terwijl wespen dan dood horen te zijn, alleen de koninginnen wachten dan op de lente. Nu blijkt het om een tweede generatie te gaan, de nesten daarvan zijn vnl. gebouwd in huizen en schuren. Een en ander gaat een langere periode van wespenoverlast geven. Het enige dat dit nog kan tegenwerken is een regenachtige zomer (cfr.2014) .
(www.naturetoday.com)

RUIMTELIJKE ORDENING OP ZEE

Al in de jaren 1980 zagen wij op IUCN-congressen uitgewerkte voorstellen gepresenteerd worden om bvb in de Caraïbische Zee de vele maritieme activiteiten beter op elkaar af te stemmen. De laatste jaren probeert men zoiets ook voor de Noordzee en hier te lande bestaat er nu een wettelijk vastgelegd ruimtelijk plan voor de Belgische territoriale wateren. Mariene ruimtelijke planning is in, je kan het vergelijken met die van ruimtelijke ordening op het land : voor elke activiteit wordt een afgebakend gebied vastgesteld, zodat er een geordend geheel ontstaat met visgronden, zones voor energieopwekking, beschermde biodiversiteitssites enz. De methodologie daarvoor werd ontwikkeld aan de Universiteit Gent en ze werd inmiddels overgenomen door veertig landen. Wat de mariene sites betreft : de Unesco-werelderfgoedlijst (een resultaat van de Unesco-erfgoedconventie uit 1972, door bijna 200 landen geratificeerd) omvat een aparte categorie daarvoor, vandaag de dag 49 sites binnen de territoriale wateren van 37 landen die te belangrijk zijn om maar door één land te worden beschermd – bij een bedreiging moet de internationale gemeenschap het voortouw nemen. Twee derde van het mondiale zeeoppervlak bestaat echter uit internationale wateren. Daar bestaat geen jurisdictie aangaande milieubescherming. De erfgoedconventie uitbreiden naar deze wateren kan ook niet zomaar. Toch hoopt Unesco ook diepzeesites aan het werelderfgoed toe te kunnen voegen. Zo stelde de organisatie in 2016 alvast een lijstje met vijf “pionierssites” samen, met o.m. de Atlantis Bank in het zuiden van de Indische Oceaa, een verzonken eiland dat nog grotendeels de kenmerken bezit van een echt eiland. Overigens zijn nog grote stukken van de oceaanbodem Terra Incognita…